Life in the rupestrian landscapes of Byzantine Thrace: rock tales of the Strandzha Mountains

Abstract

Rock-cut architecture was a primary way through which Byzantine society shaped its living environments according to specific needs and belief systems, almost wherever suitable rock formations were available. This dissertation examines the life of medieval inhabitants of the Strandzha region, Thrace, focusing on their interactions with and transformations of the bedrock. At the heart of this study is a group of previously overlooked and unpublished rock-cut sites, extensively surveyed and documented in a three-year-long fieldwork for the Dissertation project. Moreover, the dissertation engages with new materialist approaches in archaeology and promotes a broader definition of rock-cut architecture not as an exclusively human-centric practice but as a manifestation of collaborations among humans and other beings. I argue that two nonhuman entities exercise their agency more manifestly than others: rock, which materializes the space carved within, and water, which acts both as a carver and a builder. The material qualities and landscape relations of the living rock set parameters for the spatial outcome, whereas flowing water is a major actor in the formation of karst topographies that can afford and often attract myriad forms of human engagement. Within this theoretical framework, the discussions of the large corpus of archaeological data produced during the fieldwork results in the reconstruction of multiple overlapping landscapes of Byzantine Thrace, a borderland close to the everchanging northwestern frontier of the Empire and part of the immediate hinterland of the Byzantine capital, Constantinople. In earlier scholarship, rock-cut spaces in Byzantium were usually portrayed as devoid of creativity and almost exclusively associated with monasticism. Instead, this study reveals complex living environments with different levels of investment into the rocky material and a diverse set of functions integral to the daily life of both monastic and lay communities. Whether in a religious or secular context, rock-cut sites are connected to main roads and wider settlement networks. More often than not, they overlook fertile lands and water sources and afford opportunities for rural communities to control and exploit this prosperous and well-connected region.

Bizans toplumu jeolojinin elverdiği her yerde kaya oyma mimariyi yaşadığı çevreyi ihtiyaçları ve düşünce sistemleri doğrultusunda şekillendirmede temel araçlardan biri olarak kullanmıştır. Bu tez çalışması Yıldız Dağları'nın Orta Çağ sakinlerinin hayatlarına ana kayaya bıraktıkları izler aracılığıyla ışık tutmaktadır. Çalışmanın merkezinde, mevcut literatürde büyük ölçüde göz ardı edilmiş olan bir grup Orta Çağ kaya oyma yapısı yer almaktadır. Söz konusu yapı grupları, toplamda üç sene süren bir alan çalışması ile etraflıca incelenmiş ve belgelenmiştir. Bunun yanı sıra, tez çalışmasında arkeoloji teorisindeki yeni materyalist yaklaşımlardan yararlanılmıştır. Böylece, kaya oyma mimari yalnızca insan merkezli bir mekân oluşturma pratiği olarak değil, insan ve insan dışı varlıkların iş birliğinin bir sonucu olarak ele alınmaktadır. Bu doğrultuda, kaya oyma mekâna biçim veren kayanın ve kayalık peyzajı şekillendiren suyun failliği özellikle öne çıkmaktadır. Alan çalışması sonucunda elde edilen kapsamlı arkeolojik verinin bu teorik çerçeve içinde değerlendirilmesi Bizans Trakyası'nın çok katmanlı tarihsel peyzajını ortaya koymayı mümkün kıldı. Önceki araştırmalarda, Bizans'ın kaya oyma mimarisi çoğunlukla yaratıcılıktan yoksun olarak nitelendirilmiş ve neredeyse istisnasız olarak manastırcılık faaliyetleri ve keşişlerle ilişkilendirilmiştir. Buna karşın, tez kapsamında Yıldız Dağları'nda gerçekleştirilen araştırma, kayalık malzemeye farklı derecelerde müdahalelerle şekillenen karmaşık yaşam alanlarını işaret etmektedir. Ayrıca, kaya oyma yapıların hem keşiş topluluklarının hem de diğer kırsal yerleşimlerin sakinlerinin ihtiyaçlarına yanıt veren bir dizi işlev barındırdığını gözler önüne sermektedir. Yıldız Dağları ve daha geniş anlamıyla Trakya, bir yandan İmparatorluğun değişken ve çatışmalı kuzeybatı sınırına yakın, öte yandan da başkent Konstantinopolis'in hinterlandında özel bir konumda yer almaktadır. Bu tez çalışması, kaya oyma yapı gruplarının bölgedeki ana ulaşım ağları ve genel yerleşim dokusuyla yakın ilişkilerini göstermektedir. Söz konusu alanlar, genellikle tarıma elverişli arazilere ve önemli su kaynaklarına hâkim konumlarda bulunmakta ve Orta Çağ kırsal topluluklarının içinde bulundukları verimli ve önemli bölgeyi dönüştürmelerine ve kontrol etmelerine imkân sağlamaktadır.