Reconsidering identity in the halaf world: a study of coarse wares in sixth millennium North Mesopotamia

Abstract

MÖ altıncı binyıla tarihlenen Halaf Dönemi, Kuzey Mezopotamya’nın geniş coğrafyasında kültürel öğeler açısından benzerlik gösterdiğinden genelde homojen bir kültür grubu olarak ele alınmaktadır. Bu bağlamda en belirleyici öğesi geometrik motiflerle bezenmiş boyalı çanak çömlekler olan Halaf Dönemi, yuvarlak yapıları ve karakteristik mühürleriyle farklı coğrafyalarda da beraber bulunan bir materyal kültür paketi olarak bilim literatürüne girmiştir. Dönemin boyalı çanak çömlek motifleri benzerliğinin, “kimlik” anlamında bir tür kültürel grup üyeliği göstergesi olduğu öne sürülmektedir. Başka bir deyişle, genelde çanak-çömleklerin bezeme motiflerinin Halaf Dönemi yerleşimlerini birbirlerine bağlayan ve grup ayniyetini sağlayan ana ve belirleyici bir öğe olduğu varsayılmaktadır. Grup üyeliğini gösteren en yalın ölçütün aslında en az göze çarpan unsurlarda saklı olduğunu savunan bu çalışma, sıradanlığından dolayı genellikle göz ardı edilen kaba yemek pişirme kaplarına odaklanmıştır ve söz konusu malların grup üyeliğini değerlendirmede bir alternatif olabileceğinin altını çizmektedir. Yerel olarak üretilen ve bölgeden bölgeye farklılık gösteren pişirme kapları, yerleşim sakinlerinin nesillerdir kullandıkları geleneksel yöntem ve teknikleri özümseyen kültürel unsurlardır. Her grubun kendine has imalat tekniklerinin bulunması yöre içi bağları güçlendirirken bölgeler arası mevcut ayrımları da belirginleştirmektedir. Bu makalede kuşaklar arası devam eden ve bölgeden bölgeye farklılık gösteren geleneklerin de grup üyeliği ve kimlik kavramını tanımlada bir alternatif olabileceği savunulmaktadır. Dolayısıyla Halaf boyalı çanak çömlek motiflerinin MÖ altıncı binyılda kimlik kavramı kapsamında bağlayıcı kültürel öğe olması fikrine ayrı bir bakış açısıyla yaklaşılmaktadır. Bilimsel anlamda boyalı malların çalışılması ve kaba malların önemsenmemesi karşılaştığımız en önemli zorluklardan biri olsa da çalışmamızda Amuk Ovası, Asi Nehri Vadisi, Yukarı Fırat ve Yukarı Dicle havzaları, Orta Fırat, Balik Vadisi ile Sinjar Yöresi ve Habur Üçgeni’nde bulunan yerleşimler incelenerek farklı pişirme kapları ele alınmış ve bu bölgelerin kaba mal üretimi açısından belirgin farklılıklar göstermekte olduğu ortaya konmuştur. Şimdiye dek Halaf Dönemi arkeolojisinde tasarım, üretim, imalat ve bezemede geniş anlamda tutarlılık gösteren, ince cidarlı boyalı malların araştırılması tercih edilmiştir. Elbette bu nitelikte büyük çapta iletişime işaret eden boyalı mallar, bölgeler arası grup üyeliği hakkında önemli ipuçları sağlayabilmektedir. Ancak yukarıda açıklanan ve köklü gelenekleri barındıran durumlar da göz ardı edilmemelidir. Pişirme kapları, form olarak benzerlik gösterse bile katkısı, cidar kalınlıkları ve yapım teknikleri açısından farklılıklar sergilemektedir. Kaba mallar,dolayısıyla nadiren değişim geçiren ve uzun bir geçmişe sahip kap türleridir. Yemek pişirme gibi her gün yapılması gereken işler, rutin ve artık kalıplaşmış özelliklerinden dolayı yerleşim sakinlerinin nesiller boyu sadık kaldığı faaliyetlerdendir. Bir grubun kimlik ve aidiyeti, bölgeler arası benzerlik gösteren motif paralelliklerinin yanında, zamanla alışıla gelmiş ve artık oturmuş günlük rutinlerinin de araştırılmasıyla daha anlaşılır hale gelmektedir.